Керү
Парольне алмаштырырга
Парольне алмаштырырга

Парольне онытсагыз, E-Mail адресыгызны кертегез. Парольне алмаштыру өчен кирәкле мәгълүмат E-Mail адресына җибәреләчәк.

Шәхси кабинетка керү
Техник ярдәм күрсәтүгә хәбәр җибәрү
Размер:
AAA
Цвет: CCC
Изображения Вкл.Выкл.
Обычная версия сайта
13.10.2020, 16:20

Елена Исаева: «Сугыш бөтен кешенең тормыш планнарын үзгәртте, гаиләләрен җимерде, язмышларын гарипләндерде»

KZN.RU порталы Казан мотор заводы хезмәткәрләренең фронтта сугышкан һәм Бөек Ватан сугышы елларында тылда хезмәт куйган хатирәләрен бастыра.

Фото: КМПО матбугат хезмәте

(Казан шәһәре KZN.RU, 13-нче октябрь). Бөек Ватан сугышында Җиңүнең 75 еллыгы һәм Казанның «Хезмәт батырлыгы шәһәре» исеме бирелү елында KZN.RU порталы фронтта сугышкан һәм тылда хезмәт куйган предприятиеләр һәм аларның хезмәткәрләре турында тарихлар циклын бастыра. Казан мотор заводы сугыш агымына беренчеләрдән булып күчә, хәзерге вакытта Казан моторлар төзү җитештерү берләшмәсе Яковлев истребительләре һәм Пе-2 бомбардировщиклары өчен ВК-105 куәтле двигательләр җитештерә. Завод хезмәткәрләренең төп истәлекләре Казан моторлар төзү җитештерү берләшмәсе музее архивларында саклана.

Николай Синцов: «Безнең алга японнарны 10 чакрымнан да якынрак җибәрмәү бурычы куелды»

Сугыш елларында Николай Гаврилович Синцов Кызыл Байрак Амур флотилиясендә хезмәт иткән. Николай Гавриловичның гаиләсендә, әнисеннән башка, бары тик ир-атлар гына: әтисе һәм өч энесе. Барысы да армия юлын үткән. Бөек Ватан сугышының беренче көннәрендә сугышка алынган әтиләре 1942 елда Смоленск астында һәлак була. Өлкән абыйсы Павел хәтта сугышырга да өлгерми. Сталинград ягына таба киткән поездның составы немецлар тарафыннан шартлатыла. Александр энесе, үсеп җиткәч, хәрби була.

«Мине армиягә 1943 елның ноябрендә алып киттеләр, нибары унҗиде яшь иде, малай идем диярлек, – дип сөйләде сугыш турында Николай Гаврилович. – Башта безне, авыл егетләрен, Саратов өлкәсенә җибәрделәр, монда без диңгез эше буенча курслар уздык. Бер елдан соң Хабаровскка җибәрделәр, анда Кызыл Байрак Амур флотилиясе урнашкан иде. Мин КЛ-55 канонер көймәсендә радиостанция башлыгы булып хезмәт иттем. Көн саен флотилия командованиесеннән корабль командирына бөтен мөһим мәгълүматны тапшыра идем».

Фашистлар Германиясе тар-мар ителгәннән соң Синцов Япония белән сугышта катнаша, Манчжурия һәм Кореяне япон оккупантларыннан азат итә. «Порт-Артурны азат итү буенча Далянь портында хәрби операциягә әзерлек һәм диңгез десантын төшерү, 6 нчы гвардия танк армиясе частьлары белән берлектә августта ук башланды, – дип искә ала ветеран. – Безнең алга японнарны 10 чакрымнан да якынрак җибәрмәү бурычын куйдылар. Көндез дә, төнлә дә кизү тордык. Берәр нәрсә булса, рөхсәт ителгән чикләрне бозучы дошманга каршы ут ачтылар. Кораблебез туплар белән дә, башка сугышчан ату коралы белән дә коралланган иде. Болар барысы да чагыштырмача озак дәвам итмәде, язга кадәр генә. Аннары безне тагын Хабаровскка җибәрделәр, анда безнең флотилия урнашкан иде».

Николай Гаврилович өчен бу вакыйгалар, вакыт шикелле үк, яшен тизлеге кебек үткән. Ә авылда ялгызлыкта яшәгән һәм улыннан озак хәбәр алмаган ана өчен бу көннәр һәм төннәр мәңгелек булып тоелган. Ул вакытка ул ирен дә, өлкән улын да югалткан. Улыңның үлүе турында уйлыйсы килмәсә дә, нишләтәсең, ана йөрәгенә боерып булмый.

«Әтидән хатлар бик озак килмәгән, бер еллап чамасы, – дип сөйли Николай Гаврилович кызы Светлана Николаевна. – Бу тарихны мин үз әбием Аринадан ишеттем. Улының үлүенә ышанасы килмәгән, өмет белән яшәгән, көткән, көткән... Бервакыт ул кич белән өйдә утыра һәм өйгә кемдер кергән кебек була. Караса, кара киемле бер ир кешене күрә. «Көтәсеңме? Тиздән сиңа хәбәр килер!» дия дә, юкка чыга. Ул аның артыннан йөгерә, ишекне ачса – беркем, бернинди эзләр дә юк. Шунда ул, Николай Чудотворец үзе килеп керде, дип уйлаган. Озакламый аңа хат килеп төшә: исән, сау-сәламәт! – дип язган була улы. Боларның барысын да ничек аңлатырга белми, әмма әбием, Аллага шөкер, тулы сәламәт акыл белән 98 яшькә кадәр яшәде».

Николай Гаврилович өчен хәрби хезмәт җиде ел дәвам итә, 1950 елның 9-нчы ноябрендә ул демобилизацияләнә һәм туган ягына кайта. Бераз ял иткәч, Казан моторлар төзү җитештерү берләшмәсенә электромонтер булып эшкә урнаша. Ул белемгә тартылган егет булганга, бик күп укый, техника белән кызыксына, әлбәттә, беренче эш итеп укырга керергә карар кыла. КАИга кичке бүлеккә керә. Аннары сөйгән кызын очрата, өйләнә. Барысы да үз җае белән бара. Эш, уку, гаилә. Шахмат белән мавыга һәм һәрвакыт компаниянең җаны була.

Елена Исаева 12 яшендә әтисе янына дары заводына урнаша

Елена Дмитриевна күп балалы гаиләдә туган. Әтисе дары заводында эшләгән. Әнисе хуҗалык белән шөгыльләнгән, җиде бала тәрбияләп үстергән – ике кыз һәм биш малай. Әлбәттә, ярлы, ачлы-туклы яшәдек, әмма татулыкта. Күпчелек шулай яшәде, очын очка ялгап. Лена, абыйлары кебек үк, әтисе янына дары заводына эшкә урнаша. «Миңа нибары 12 яшь иде, – дип искә ала ул үзенең авыр балачагын. – Бертуган энем миңа метрикаларда яшемне төзәтте, шул миңа укырга керергә ярдәм итте. Лаборанткага укып чыктым һәм эшли башладым, гаилә бюджетын тулыландырдым. Менә шулай иртә олыгайдым мин».

Елена Дмитриевна тугыз ел дары заводында эшләгән. Аннары үз язмышын очраткан, булачак ире Анатолий белән танышкан. Эш урынын да алыштырдым, 124/27 номерлы авиация-мотор комбинатына урнаштым – цехлар өчен җитештерү программалары төзедем. Ә 1937 елда кызым Тамара туды. Ирем гаиләне тәэмин итәргә тырышты, өстәмә акча эшләү мөмкинлеген эзләде. Шул максат белән ул дусты белән 1941 елның 21 июнендә көньякка китте. Икенче көнне бәла булачагын – сугыш башланачагын, кем белгән.

«Шуннан бирле иремне күрмәдем, бала белән үзем генә калдым, – дип ачынып искә алды ул көннәрне Елена Дмитриевна. – Анатолий сугыштан кайтмады. Фронтта минем энем Сергей да һәлак булды. Аның язмышы матур була алыр иде, төзүче иде, Казан төзелеш институтын тәмамлады, Ленин күперен төзеде. Әмма сугыш барысының да тормыш планнарын үзгәртте, гаиләләрен җимерде, язмышларын гарипләндерде. Костя абыйсы да армиядән инвалид булып кайткан. Алексей абыйсы фин сугышында яраланган. Дмитрий абыйсы Мәскәүдә танк частендә хезмәт иткән. Әниебезгә шулкадәр кайгы-хәсрәтне үз җилкәсендә күтәрү җиңелләрдән булмады.

Елена Дмитриевнаның үзенә дә авыр була. Кызын балалар бакчасына урнаштыргач, заводта эшләвен дәвам итә, анда сугыш вакыты шартларында җитештерүдә соңга кадәр эшләргә туры килә. Еш кына өенә төнлә җәяү тимер юл полотносы буйлап кайтырга туры килгән. Ә юл якын түгел: Каравай поселогыннан Урицкий бистәсенә кадәр. Монда аңа, бәхеткә каршы, кечкенә балалы ялгыз ана буларак бүлмә бирәләр. Хатын, йөрәк әрнүе белән, бервакыт төнлә поездның аздан гына бәрдереп китмәвен исенә төшерә. Юл кырына сикереп, могҗиза белән исән кала. Авыртудан бөрешеп, канга баткан тезләре белән, ул аягына көчкә торып баса һәм, әле генә кичергән шоктан коточкыч мизгелләрне исенә төшереп, тизрәк өенә кайтып китә.

Сугыш тәмамлана, Елена Дмитриевна яңадан Виктор Петрович Исаевка кияүгә чыга. Ул 16-нчы заводның горурлыгы була: иң яхшы токарь, җәмәгать эшлеклесе. Елена Дмитриевна ире турында сөйләгәндә, аның күзләре аеруча җылылык белән тулды. «Ул бик тырыш, кайгыртучан иде, аның портреты җитештерү алдынгыларының заводтагы аллеясын бизәде, ә демонстрацияләрдә эшчеләр, горурланып, аның портретын предприятиенең байраклары белән бергә мактаулы рәтләрдә күтәреп бардылар. 1948 елда кызым Людмила тугач, ирем мине заводтан китүемне сорады, минем күбрәк балалар белән шөгыльләнүемне теләде, ә ул матди яктан тәэмин итте. Ике елдан соң улым Евгений туды».

Ир белән хатын 20 ел гына бергә яшәп кала, гаиләгә бәхетсезлек килә – ире вакытсыз вафат була. Бу уртак елларны Елена Исаева язмыш бүләк иткән тыныч һәм болытсыз бәхет дип искә ала.

Шәриф Баһавиев: «Яңа тормышның сулышын тойдым. Тыныч тормышның!»

Сугыш Шәриф Хөсәенов тормышында аерым эзләр калдырган. Һәм хәтердә генә түгел. 1945 елда Польшаны азат иткәндә, аның муены һәм аягы җитди яралана. Ул вакытта аңа нибары 19 яшь кенә була. «Унҗиде яшьлек вакытта мине армиягә алдылар, – дип искә ала ул. – Башта безне Мәскәү янындагы кече командирлар мәктәбендә укыттылар. Аннары мин снайпер мәктәбен үттем. 43-нче ел азагында безне, яшь курсантларны, фронтка, армиягә озаттылар. 383-нче дивизиядә , 691-нче Севастополь полкында снайпер булып хезмәт иттем. Кырымны, Белоруссияне, Польшаны немец басып алучыларыннан азат иттем».

44 нче елның августында совет гаскәрләре Польша территориясенә керделәр һәм Сандомир шәһәренең стратегик мөһим плацдармнарын яулап алдылар. Сугышлар анда чыннан да авыр барды, яшәүгә таба түгел, ә үлемгә. Бөтен яктан немец гаскәрләре басып торды, ләкин совет армиясе һөҗүмне туктатмады. 1945 елның 14-нче февралендә Шәриф Хөсәен улы яралана. Сугышчы өч ай Польша госпиталендә дәвалана. Аннары тагын фронтка.

«Июль ахырында безнең частьне Ерак Көнчыгышка чыгардылар, анда япон офицерлары хәрби складлар төзегәннәр, – дип дәвам итте Шәриф Хөсәенович. – Мине азык-төлек белән төзелешне тәэмин итү өчен җаваплы итеп билгеләделәр. Өч елдан соң яңа бирем алдым – Ашхабадта җир тетрәүнең нәтиҗәләрен бетерүдә катнашырга. Аннары хезмәт Заполярьеда, Мурманск өлкәсендә дәвам итте. Бары тик 1950 елда гына, Уфа госпиталендә дәваланганнан соң гына, мин яңа тормышның сулышын тойдым. Тыныч тормышның!»

Балачактан таныш Казанга яңадан килеп, элеккеге фронтовик, ике тапкыр орденга лаек булучы (I һәм II дәрәҗәдәге Бөек Ватан сугышы орденнарын сугыш батырлыклары өчен алган), үзенә эш эзли башлый. «Бервакыт транспортта бара идем һәм моторлар төзү заводында эшләүче бер кеше белән сөйләшеп киттем. Ир кеше, үз-үзе белән «Женя минем исемем, фамилиям Мочек, цехта бригадир булып эшлим...» дип таныштырды. Заводта эшләү шартлары турында, эшчән һәм иренми торганнарга предприятиенең яхшы түләве турында сөйләде, һәм торак белән мәсьәләне тиз арада җайларга вәгъдә итте. Очраклы танышы заводта танылган стахановчы булып чыга, ул сугышка җиде җитештерү нормасы биргән. Андыйларны бишьеллык гвардиячеләр дип атыйлар иде».

Ә Шәриф Хөсәенович, аның бригадасына барырга ризалык биреп, үзенең карары турында бер тапкыр да үкенмәгән. Евгений Романович үзе соңрак цех начальнигы булды. Ләкин Шәриф Хөсәен улын беркайчан да онытмаган, киңәш белән дә, эш белән дә ярдәм иткән. Заводта өч дистә ел бер мизгел кебек очып үтте, – диде сугыш ветераны елмаеп. – Һәрвакыт рәхәтләнеп эшләдем, тиешенчә түләделәр. Минем бар да килеп чыга иде. Яхшы гаилә кордым, балалар үстердем, завод ярдәме белән йорт төзедем. Җәй көне кул кушырып утыра торган түгел – өй янында зур бакча кишәрлеге бар. Табигать белән сокланам, сәламәтлегем булганда тормышымнан ләззәт табам! Мөгаен, шуның өчен сугышканбыздыр да, җиребезне яклаганбыздыр».

Андрей Трусов: «Җылыту өчен утын бөтенләй җитми иде»

1941 елның сентябрендә 14 яшьлек егет биредә пенсиягә чыкканчы эшләгән Андрей Трусов заводка килә. «Мондый яшьтә заводка бик сирәк алалар иде, – дип искә ала ветеран. – Ләкин минем өчен абыем, Ленин районы башкарма комитеты председателе янына барып, эшкә вакытлыча юллама яздырып алды». Шулай итеп, ул слесарь һөнәрен үзләштерә башлаган. Алты сыйныф әмамлаган кичәге укучының тәҗрибәсе дә, белеме дә, әлбәттә, булмаган. Ә ташлама беркемгә дә юк.

Авырлыклар җитештерү өлкәсендә генә түгел, ә көнкүрештә дә була. Андрей Алексеевич заводтан ерак, туганнарында яшәгән. Трамвайлар сирәк йөри һәм шыгрым тулы була иде. Шуңа күрә тулай торакка күчәргә карар кылынды. «Анда пич белән җылытыла торган җылылык, җылыту өчен утын бөтенләй җитми иде, – дип искә ала А.Трусов. – Дөресен генә әйткәндә, вакыт та юк иде: һәрвакыт эштә. Кайтасың һәм тизрәк йокларга ятасың. Ләкин коточкыч салкында йоклап китеп кара! Күрше койкадан матрацны алып, өстенә ябасың да, йоклап китәргә тырышасың. Иртән юынгычка, ә анда су боз кабырчыгы белән капланган».

Цехларда да салкын иде. Эшчеләр еш кына термик цехта җылынганнар яки урамда учак якканнар. Ким дигәндә, ялларсыз 12-18 сәгать эшләгәннәр. Кайвакыт тәүлекләр буе заводтан китмәгәннәр, даими рәвештә ачлык, арыганлык хисе кичергәннәр. Җиңү турындагы хәбәрне Андрей Алексеевич Трусов барысы кебек үк радио аша ишетә. «1945 елның 9 маенда без, гадәттәгечә, эшкә чыктык, – дип сөйли ул. – Завод территориясендә зур митинг булды. Күп халык җыелды: эшчеләр, җитәкчелек. Барыбызны да Җиңү белән котладылар һәм ял көне игълан иттеләр. Митингтан соң без эшчеләр бүлмәсенә җыелдык, өстәл әзерләдек һәм, әлбәттә, шундый зур вакыйганы билгеләп үттек. Күз яше дә, шатлык та булды! Чөнки һәр гаиләгә диярлек сугыш кайгы китерде».

Сугыштан соң А.Трусов заводта эшләвен дәвам итә. Техникум, аннары институт тәмамлый. Цех начальнигы урынбасары, аннары бүлекчә җитәкчесе булып эшли. 55 ел буе – бер коллективта, бер цехта. Пенсиягә чыккач, 10 ел дәвамында эшләп, Авиатөзелеш районы ветераннар советы рәисе итеп сайлана.

Борис Гришаев 18 яшендә «Үз эшенең остасы» исеменә лаек була

Казан моторлар төзү заводында, аның җитештерү комплексына сугыш елларында башка авиация предприятиеләре, ОКБ керә, Борис Гришаев фрезерчы булып эшли, һөнәрләр буенча гомумзавод ярышларында күп тапкырлар җиңүче була. 18 яшендә ул «Үз эшенең остасы» исеменә лаек була, фронт бригадасы әгъзасы, ул сугышның иң киеренке көннәрендә 400-500%-ка сменалы эш алып барган стахановчы-йкейөзлек була. 19 яшендә сменалы мастер була, 20 яшендә – җитештерү цехы башлыгы урынбасары, С.П.Королевның ракета техникасы эшләнмәләрен җитештерү буенча турыдан-туры катнашучысы була.

Цехның комсомол бюросы һәм комсомол комитеты әгъзасы буларак, «Комсомолец Татарии» танк колоннасы төзелешенә шәхси средстволар җыю турында чакыру белән бөтенсоюз радиосы (РВ-17) буенча чыгыш ясый һәм аны төзүгә 1800 сум күләмендә шәхси акчаларын кертә.

Сугыштан соң Борис Гришаев туган ягына, Украинага китә, Украина Үзәк Комитетында эшли. Озак еллар Казан моторлар төзү җитештерү берләшмәсе белән элемтәдә тора, хатлар яза, Җиңү көне белән котлау открыткалары җибәрә, шулай ук үзе дә килә, сугыш елларында бергә эшләгән предприятие ветераннары белән очраша.

Материаллар КМПО матбугат хезмәте тарафыннан тәкъдим ителде

 

Барлык яңалыклар